KONKURS KURATORYJNY Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2026/2027
ZAKRES WIEDZY I UMIEJĘTNOŚCI
Uczestnicy konkursu powinni wykazać się wiedzą i umiejętnościami obejmującymi i poszerzającymi treści podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w części dotyczącej przedmiotu język polski, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej.
I ETAP
Od ucznia wymaga się znajomości lektur z podstawy programowej dla klas 4-8 oraz tekstów kultury zawartych w wykazie dołączonym do programu wraz z odpowiednimi kontekstami biograficznymi, historycznymi, kulturowymi (w tym także takich, które nie są lekturami konkursowymi lub ich fragmentami) na poziomie dosłownym, metaforycznym i symbolicznym. Na wszystkich etapach konkursu uczeń powinien wykazać się wiedzą i umiejętnościami z zakresu:
- kultury czytania i kompetencji lekturowej;
-umiejętności orientowania się w tekstach o różnym stopniu komplikacji,
-właściwego reagowania na różne funkcje języka,
-odbioru znaczeń metaforycznych;
- pogłębionej analizy oraz interpretacji tekstów kultury;
- precyzyjnego i rzeczowego formułowania pisemnych odpowiedzi, budowania krótkich, spójnych i logicznych wypowiedzi adekwatnych do poleceń;
- formułowania dojrzałych, uzasadnionych sądów, tworzenia komentarza wynikającego z wnikliwej lektury tekstów kultury;
- uwzględniania w analizie specyfiki tekstów kultury przynależnych do następujących rodzajów sztuki: literatury, filmu, muzyki, sztuk plastycznych (np. plany filmowe, gatunki muzyczne, malarskie);
- podejmowania dyskursu porównawczego, reinterpretowania znanych mitów, symboli w dialogu między tekstami kultury, porównywania funkcjonowania tych samych mitów, motywów w różnych utworach literackich;
- znajdowania w tekstach współczesnej kultury popularnej (np. w filmach, piosenkach) nawiązań do tradycyjnych wątków literackich i kulturowych, wskazywania przykładów mieszania gatunków i wyjaśniania sensu takich działań artystycznych;
- przedstawienia propozycji odczytania konkretnego tekstu kultury i uzasadnienia jej;
- stosowania ze zrozumieniem pojęć dotyczących wartości pozytywnych i ich przeciwieństw oraz określania postaw z nimi związanych, np. piękno-brzydota, dobro-zło;
- formułowania na podstawie podanych tekstów kultury podstawowych, ponadczasowych zagadnień egzystencjalnych, np.: miłości, przyjaźni, przemijania, cierpienia, lęku, nadziei, wiary, samotności, bezdomności, powołania, godności, poczucia wspólnoty, solidarności, sprawiedliwości, patriotyzmu, niepodległości, wolności, dziedzictwa, tożsamości; domu, rodziny, piękna, prawdy, szacunku dla drugiego człowieka;
- posługiwania się poprawnym, bogatym językiem dostosowanym do sytuacji komunikacyjnej, w tym poprawnego stosowania związków frazeologicznych;
- rozpoznawania słownictwa ogólnonarodowego i słownictwa o ograniczonym zasięgu (archaizmy, kolokwializmy, neologizmy);
- odczytywania znaczeń słownictwa naukowego, zawartego w treści poszczególnych fragmentów lektur konkursowych;
- rozpoznawania relacji semantycznych i stylistycznych między wyrazami (synonimy, antonimy, eufemizmy);
- wskazywania środków stylistycznych i ich funkcji w tekście (zdrobnień, zgrubień, metafor, anafor, apostrof, hiperboli, powtórzeń, pytań retorycznych, rymu, rytmu, onomatopei, różnych typów zdań i równoważników);
- rozpoznawania intencji wypowiedzi;
- posługiwania się ze zrozumieniem pojęciami z dziedziny teorii literatury i wiedzy o kulturze ( mit, symbol, wiersz wolny, biały, sylabiczny, przerzutnia, wersyfikacja, styl, stylizacja, antyteza, gatunki i rodzaje literackie, filmowe i muzyczne);
- operowania słownictwem z określonych kręgów tematycznych (na tym etapie rozwijanym i koncentrującym się przede wszystkim wokół tematów: piękna i wartości estetycznych, pytań egzystencjalnych, rozwoju psychicznego, moralnego i fizycznego człowieka; społeczeństwa i kultury);
- rozpoznawania stylu wypowiedzi;
- dokonywania różnorodnych działań na cudzym tekście (np. streszczanie, parafrazowanie, sporządzanie notatki);
- tworzenia spójnych wypowiedzi poprawnych pod względem językowo-stylistycznym w formie dłuższej i krótszej, np. dedykacji, streszczenia, zaproszenia, notatki prasowej, hasła słownikowego i encyklopedycznego, opisu sytuacji, dzieła sztuki, przeżyć wewnętrznych, charakterystyki postaci filmowej, literackiej lub rzeczywistej, charakterystyki porównawczej, recenzji, rozprawki, opowiadania, listu, przemówienia, wywiadu;
-rozwijania umiejętności samodzielnego docierania do informacji, dokonywania ich selekcji, syntezy i wartościowania, a także zdolności wyszukiwania konkretnej informacji z tekstu
NAUKA O JĘZYKU
-rozumienie konstrukcji strony biernej i czynnej czasownika, przekształcania konstrukcji strony biernej na czynną oraz odwrotnie, odpowiednio do celu i intencji wypowiedzi;
- rozpoznawanie części mowy i części zdania,
- dokonywanie rozbioru gramatycznego oraz logicznego zdania, określania funkcji składniowych poszczególnych wyrazów;
- określanie budowy słowotwórczej wyrazu, tworzenia wyrazów złożonych, odróżniania ich typów, rozpoznawania rodziny wyrazów;
-rozumienie mechanizmów upodobnień fonetycznych i wyjaśnianie ich na podstawie przykładowego tekstu, a także przy użyciu samodzielnie podanych przykładów;
- rozpoznawanie typów wypowiedzeń, przekształcanie określonych konstrukcji składniowych;
- poprawne stosowania w praktyce zasad ortografii i interpunkcji;
- posługiwania się oficjalną i nieoficjalną odmianą polszczyzny oraz używanie stylu stosownego do sytuacji komunikacyjnej;
- określanie formy gramatycznej części mowy
II ETAP
Zakres treści: 1. Kształcenie literackie i kulturowe: treści z I etapu oraz:
Uczeń:
1) Określa:
a) tematykę oraz problematykę utworu;
b) nadawcę i odbiorcę (adresata wypowiedzi).
2) Rozróżnia narrację pierwszoosobową i trzecioosobową oraz określa ich funkcje w utworze.
3) Wyróżnia elementy świata przedstawionego w utworze, w tym: zdarzenia, sytuacje, wątki (główne, poboczne), postacie (pierwszoplanowe, drugoplanowe, epizodyczne), określa czas i miejsce przedstawionych zdarzeń, wskazuje zależności między zdarzeniami.
4) Rozpoznaje fikcję literacką; rozróżnia elementy realistyczne i fantastyczne w utworach.
5) Określa funkcje elementów konstrukcyjnych utworu literackiego, w tym: tytułu, motta, puenty. 6) Przedstawia własne rozumienie utworu i uzasadnia przyjęte stanowisko.
7) Wyraża własny sąd o postaciach i zdarzeniach.
8) Objaśnia znaczenia dosłowne i przenośne w tekstach.
9) Rozpoznaje rodzaje literackie, określa ich cechy, przypisuje utwór do rodzaju literackiego.
10) Rozróżnia gatunki epiki, takie jak: powieść, opowiadanie, dziennik, pamiętnik, przypowieść, nowela.
11) Określa cechy powieści: obyczajowej, współczesnej, podróżniczej, młodzieżowej.
12) Wskazuje elementy dramatu jako rodzaju literackiego: akt, scena, tekst główny, didaskalia, monolog, dialog.
13) Analizuje i interpretuje teksty literackie oraz inne teksty kultury, w tym ikoniczne: obraz, plakat, grafika, fotografia, przedstawienie teatralne.
14) Zna pojęcie komizmu oraz dostrzega jego funkcje.
15) Rozpoznaje w wypowiedziach związki frazeologiczne pochodzenia mitologicznego, rozumie ich znaczenie oraz poprawnie stosuje w wypowiedziach.
16) Rozróżnia typy tekstów: informacyjny, publicystyczny, ikoniczny, reklamowy.
17) Odróżnia informacje o faktach od opinii.
18) Porównuje utwory literackie lub ich fragmenty pod względem treści i formy.
19) Wskazuje związek treści utworu z tekstem graficznym.
20) Wyodrębnia obrazy poetyckie w utworach lirycznych.
21) Charakteryzuje osobę mówiącą w wierszu (podmiot liryczny), narratora, bohaterów.
22) Rozpoznaje metaforę (ożywienie, uosobienie), porównanie, epitet, wyraz dźwiękonaśladowczy, powtórzenie, pytanie retoryczne, anaforę, apostrofę, aluzję literacką, paralelizm i określa ich funkcje.
23) Wskazuje elementy rytmizujące wypowiedź, w tym: wers, rym, strofę, refren.
24) Wyróżnia rodzaje rymów: męskie, żeńskie, parzyste/sąsiadujące, okalające, krzyżowe.
25) Omawia budowę wiersza, rozróżnia wiersz sylabiczny, wolny i biały.
26) Rozróżnia synonimy, antonimy, homonimy, rozumie ich funkcje w tekście i stosuje je we własnych wypowiedziach.
27) Dostrzega zróżnicowanie słownictwa, rozpoznaje neologizmy, eufemizmy i objaśnia ich rolę w utworach literackich.
2. Kształcenie językowe. Uczeń:
1) Rozpoznaje wypowiedzenia oznajmujące, pytające, rozkazujące.
2) Rozpoznaje zdania pojedyncze rozwinięte i nierozwinięte, zdania złożone, równoważniki zdania, zdania bezpodmiotowe.
3) Buduje wskazane w punktach 1) oraz 2) wypowiedzenia i je przekształca.
4) Rozróżnia zdania złożone współrzędnie i podrzędnie oraz je tworzy.
5) Wskazuje i tworzy różne typy podmiotów i orzeczeń, przydawek, dopełnień i okoliczników.
6) Rozróżnia odmienne i nieodmienne części mowy i określa ich funkcje składniowe w wypowiedzeniu.
7) Rozpoznaje formy przypadków, liczby, osoby, czasu, trybu, strony i rodzaju gramatycznego odmiennych części mowy.
8) Stopniuje przymiotniki i przysłówki.
9) Oddziela temat fleksyjny od końcówki, wskazuje oboczności.
10) Stosuje poprawne formy gramatyczne wyrazów odmiennych.
11) Odróżnia czasowniki dokonane od niedokonanych, rozpoznaje nieosobowe formy czasownika (zakończone na -no, -to, bezokoliczniki, konstrukcje z „się”).
12) Rozpoznaje imiesłowy przymiotnikowe czynne i bierne, tworzy je oraz określa ich funkcje w tekście.
13) Poprawnie używa czasowników w trybach: orzekającym, przypuszczającym oraz rozkazującym.
14) Stosuje konstrukcję stron czynnej oraz biernej czasownika i przekształca czasowniki ze strony czynnej na bierną i odwrotnie, odpowiednio do celu oraz intencji wypowiedzi.
15) Wskazuje w wyrazie głoski, litery i sylaby.
16) Rozpoznaje rodzinę wyrazów, rdzeń, tworzy wyrazy pochodne.
17) Dokonuje analizy słowotwórczej wyrazów – wskazuje podstawę słowotwórczą i formant, określa funkcje formantów, w tym tworzy zdrobnienia i zgrubienia.
18) Rozumie, na czym polega błąd językowy i potrafi go skorygować.
3. Tworzenie wypowiedzi.
Uczeń:
1) Tworzy spójne wypowiedzi w następujących formach gatunkowych: opowiadanie (twórcze, odtwórcze), opis (w tym opis przeżyć wewnętrznych), list prywatny, rozprawka, kartka z dziennika, recenzja, zaproszenie, podziękowanie.
2) Redaguje wypowiedź w oparciu o podaną lekturę oraz własne doświadczenia czytelnicze.
3) Stosuje odpowiednią dla danej formy gatunkowej kompozycję.
4) W sposób rzeczowy argumentuje swoje stanowisko, zgadza się z cudzymi poglądami lub z nimi polemizuje.
5) Odróżnia argument od przykładu.
6) Funkcjonalnie wykorzystuje środki retoryczne.
7) Wykorzystuje wiedzę o języku w tworzonych wypowiedziach, w tym zasady ortografii i interpunkcji.
III ETAP- treści z II etapu oraz:
1. Kształcenie literackie i kulturowe Uczeń:
1) Uwzględnia konteksty, np.: biograficzny, historyczny, społeczny, filozoficzny w interpretacji tekstu kultury.
2) Rozpoznaje w tekście literackim kontrast, symbol, alegorię, motyw literacki i określa ich funkcje.
3) Wskazuje w tekstach literackich oraz ikonicznych tragizm, patos, ironię, absurd oraz określa ich funkcje w utworze.
4) Interpretuje i dokonuje reinterpretacji znanych mitów, toposów i symboli obecnych w różnych tekstach kultury.
5) Rozpoznaje i buduje argumenty: rzeczowy, emocjonalny, logiczny.
6) Wykonuje przekształcenia na tekście cudzym, w tym skraca, rozbudowuje i parafrazuje.
2. Kształcenie językowe.
Uczeń:
1) Zna zasady i tworzy skrótowce oraz skróty wyrazowe.
2) Tworzy wyrazy złożone i rozróżnia ich typy.
3) Rozpoznaje oraz stosuje imiesłowy przysłówkowe.
4) Stosuje imiesłowowe równoważniki zdań i określa ich funkcje.
5) Przekształca imiesłowowe równoważniki w zdania podrzędne i odwrotnie.
6) Przedstawia budowę wypowiedzenia wielokrotnie złożonego na wykresie, określa typy wypowiedzeń składowych oraz buduje wypowiedzenia wielokrotnie złożone według podanego schematu.
7) Odróżnia mowę niezależną od zależnej, przekształca mowę zależną na niezależną i odwrotnie.
8) Określa przyczyny rozbieżności między mową a pismem (upodobnienia, uproszczenia, utrata dźwięczności).
9) Dokonuje podziału neologizmów i określa ich funkcje.
3. Tworzenie wypowiedzi
Uczeń:
tworzy wypowiedź pisemną w następujących formach:
przemówienie, list otwarty, charakterystyka bohatera literackiego, plan ramowy, instrukcja, ogłoszenie.
IV. Proponowana literatura:
II etap:
Emilia Kiereś Rzeka, Wydawnictwo Nasza Księgarnia, Warszawa 2022.
Adam Mickiewicz Oda do młodości, [w:] Adam Mickiewicz, Wybór poezyj, t. 1, oprac. Czesław Zgorzelski, Ossolineum, Wrocław 1997, s. 63–67.
George Orwell Folwark zwierzęcy, Wydawnictwo MUZA S.A., Warszawa 2011.
Henryk Sienkiewicz Latarnik, Wydawnictwo SBM, Warszawa 2019.
III etap:
Miguel de Cervantes Don Kichot z Manczy, Wydawnictwo Siedmioróg, Wrocław 2022.
Sławomir Mrożek W szufladzie, [w:] Sławomir Mrożek Słoń i inne opowiadania, Wydawnictwo Polityka, Warszawa 2008. Sofokles Antygona, Wydawnictwo SBM, Warszawa 2019.
Marcin Szczygielski Teatr niewidzialnych dzieci, Instytut Wydawniczy Latarnik, Warszawa 2016.
Uwaga! Miejsce i rok wydania podanych pozycji literackich mogą być inne.